Narodni muzej u Beogradu, muzej kompleksnog tipa, najznačajniji, najstariji i centralni muzej Srbije, ima u svom sastavu danas, nakon sto šezdeset godina rasta i razvoja - od sakupljanja rariteta do sveobuhvatne prezentacije kulturne baštine Srbije, centralnog Balkana ali i Evrope, 34 arheološke, numizmatičke, umetničke i istorijske zbirke.

 

Drugačiji, nov odnos prema prošlosti javlja se u Srbiji u drugoj polovini 18. veka, razbuktan nacionalnim zanosom početkom 19. veka, uobličen u novim istorijskim i kulturnim prilikama tadašnje Srbije. Ukazom Ministra prosvete Jovana Sterije Popovića, 10. maja 1844. godine osnovan je Narodni muzej pod imenom Muzeum serbski. Iako se muzej i njegov sadržaj uveliko promenio od osnivanja, njegova uloga je ostala konstantna: Narodni muzej posvećen je zaštiti, interpretaciji i promociji slojevitog kulturnog nasleđa Srbije i njenog okruženja. Muzej je rastao i razvijao se, najčešće zahvaljujući entuzijazmu i dubokoj posvećenosti pojedinaca, od jedne kase u Ministarstvu prosvete, sa fondom zavedenim pod 79 rednih brojeva, do sadašnjih kolekcija koje sadrže najvažnija, najvrednija i najreprezentativnija svedočanstva o istorijskom i kulturnom razvoju ovog područja.

 

Datum osnivanja Narodnog muzeja označava istovremeno i početak institucionalizovane, sistematske zaštite kulturnih dobara u Srbiji, početak prikupljanja i istraživanja, početak sistematske briga o pokretnoj ali i nepokretnoj kulturnoj baštini. Ovaj početak obeležen je i stalnim traganjem, stalnim pokušajima da se osamostali, zakonski uredi, obrazuje kadrove, okući i publici na pravi način predstavi drevnosti i umetnička dela koja Srbija baštini. To je vreme kad kada u Muzej stižu prve dve slike stranih autora, kao poklon knjeginje Julije (1864), kada se na Rudniku vrše prva arheološka istraživanja u Srbiji (1865), Muzej se prvi put otvara za posetioce 1871, kada organizuje prvu izložbu savremene skulpture, autora Petra Ubavkića, a prvu izložbu slika umetnice, Katarine Ivanović 1882, Ubrzo zatim se osniva zbirka strane umetnosti, na osnovu poklona radova italijanskog slikarstva od strane slikara slovačkog porekla, Bertolda Lipaja (1891). Prvi katalog se štampa 1900.godine, a stalna postavka u kojoj su predstavljene sve zbirke 1904.,a u inostranstvu po prvi put se izlaže 1924. godine.

 

Sve do tridesetih godina 20. veka, iako pokreće mnoge aktivnosti i deluje kao savremena ustanova, Muzej je najviše obeležen «kobnom privremenošću», određen kulturnom politikom,u posebno turbulentnoj istoriji Balkana..

 

Uprkos nezavidinim uslovima, selidbama, stradanju kolekcija u Prvom svetskom ratu, Muzej se razvija, od početka 20. veka sa jasnim konceptom prikupljanja. Bogatstvo početnog fonda poslužio je osnivanju drugih značajnih muzeja u Srbiji, između ostalih Etnografskog, Istorijskog i Prirodnjačkog muzeja. Muzej - u jednom periodu i pod imenom Istorijsko-umetnički - započinje svoju drugu važnu fazu: uz brigu o pokretnim i nepokretnim spomenicima, postaje izvor dragocenih informacija o vrednosti o značaju nacionalne, ali sada i svetske, kulturne baštine. Konačno, sa stalnim smeštajem u zgradi Novog dvora Muzej (1935), postaje privlačna i živa kuća, razgranate izložbene delatnosti.U tom zdanju Istorijsko-umetnički muzej,spojen sa Muzejom savremene umetnosti, 1936. godine svečano je otvoren pod imenom Muzej kneza Pavla. Stalna postavka, u kojoj su mesto zauzela i dela koja je poklonio knez Pavle poklonodavci iz inostranstva, privlačila je raznovrsnošću, značajem i savremenošću. Međunarodne izložbe su se smenjivale izuzetnom dinamikom, a paralelno su se obavljala intenzivna istraživanja i arheološka iskopavanja veoma značajnih lokaliteta, od Trebeništa, preko Stoba do Herakleje. Savremenici svedoče: “Dobili smo najzad jedan muzej evropskog stila, u kome su sa ljubavlju, otmenim ukusom i u jednom do sada neviđenom obilju sabrani spomenici i svedočanstva naše istorije i naše kulture, jedan pravi reprezentativni muzej naše istorije i naše kulture, jedan pravi reprezentativni muzej naše zemlje koji, u jednom uglednom, bogatom i raznolikom nizu umetničkih dela i istorijskih starina, pruža jednu veoma živu i impozantnu sliku, evokacije vekovnog kulturnog i umetničkog-stvaralačkog podviga naše nacije, kao i njenih raznih preteča iz antičkog, pa sve do preistorijskog, odnosno, preistorijskih doba – čiji nam tmurni ostaci predočavaju, ili barem nagoveštavaju, one drevne temelje, na kojima je posle kasnije, naš narod uzeo da gradi dalje.” (Todor Manojlović,1936)

 

Nakon Drugog svetskog rata Muzeju se 1950. dodeljuje zgrada tadašnje Hipotekarne banke, u kojoj se i danas nalazi, a koja se, nakon kraće sanacije, otvara 1952. godine za publiku. Ime muzeja je ponovo Narodni muzej. Narodni muzej raste i zahvaljujući muzejima u sastavu: 1973. godine pridružena mu je Galerija fresaka - specifičan muzej kopija zidnog slikarstva i dekorativne plastike srpskih srednjovekovnih manastira, 1975. Muzej Vuka i Dositeja - muzej dva velikana, srpska prosvetitelja i reformatora jezika i Spomen-muzej Nadežde i Rastka Petrovića - muzej dva izuzetna umetnika, Muzej Lepenski Vir, u Donjem Milanovcu - na mestu najznačajnijeg mezolitskog lokaliteta u Evropi, a 1996. Arheološki muzej Đerdapa, u Kladovu, koji predstavlja arheološka bogatstva podunavske regije. Ukupno, preko 1400 organizovanih izložbi i preko 500 izdatih publikacija, najvećim delom realizovanih od 1952. godine, rezultat su 160 godina aktivnosti.

 

Danas, zbirke Muzeja čuvaju preko 400.000 arheoloških i istorijsko-umetničkih predmeta - najznačajnijih svedočanstva za poznavanje arheologije i istorije umetnosti, koja predstavljaju razvoj i civilizacijske promene na području današnje Srbije, i najbližeg okruženja, od praistorijskih vremena do poznog srednjeg veka, kao i ključne umetničke pravce i stilove, vrhunske umetničke domete u nacionalnoj i evropskoj umetnosti od srednjovekovnog perioda do savremenog stvaralaštva. Samo neki od jedinstvenih primeraka su:skulpture sa Lepenskog Vira (7. milenijum p.n.e.), Vinčanske statue (6-5. milenijum p.n.e.), Dupljajska kolica (16-13. vek p.n.e.), zlatne maske iz Trebeništa (6. vek p.n.e.), ostavu iz Jabučja (1. vek n.e.), Beogradsku kameju (4. vek), Miroslavljevo jevanđelje (12. vek), novac kralja Radoslava (13. vek), srednjovekovne ikone i freske, zdela iz Vraćevšnice (17. vek), slike Paje Jovanovića (19. vek) ili Save Šumanovića (20. vek), dospele u Muzej mahom istraživanjima ili poklonom dobrotvora, kojih je u dugoj i bogatoj istoriji Narodnog muzeja bilo kako među vladarima, tako još više među običnim građanima. Svi su oni doprineli tome da Narodni muzej postane istinski simbol kulture Srbije.